Livio, Ab urbe condita, XXI, 41,
10-15
Valutazione:
Tempo: 2 ore
Scipione, arringando le milizie,
afferma orgogliosamente di aver sempre perseguito l'avversario e rammenta le
gravi sconfitte imposte, nel passato, dai Romani ai Cartaginesi. Scipione
invita i soldati a combattere contro i Punici con maggior vigore e rabbia
perché essi, sconfitti in modo umiliante nella prima guerra punica e costretti
ad un trattato, non hanno mantenuto i patti. Prosegue rivendicando
l'atteggiamento di magnanimità dei Romani nei confronti dei Cartaginesi vinti
in contraccambio, ecco che ora essi minacciano gravemente la salvezza di tutta
l'Italia, al seguito di un giovane pazzo (Annibale). Ormai i Cartaginesi sono
sul suolo italico e costituiscono una serio pericolo incombente su Roma stessa.
Bisogna dunque che ciascuno combatta per la propria famiglia e per il destino
della potenza di Roma (par.15).
[10] Itaque vos ego, milites, non eo solum animo quo adversus alios hostes soletis pugnare
velim, sed cum indignatione quadam atque ira, velut si servos videatis vestros
arma repente contra vos ferentes. [11] Licuit ad Erycem clausos ultimo
supplicio humanorum, fame, interficere; licuit victricem classem in Africam
traicere atque intra paucos dies sine ullo certamine Carthaginem delere; veniam
dedimus precantibus, emisimus ex obsidione, pacem cum victis fecimus, tutelae
deinde nostrae duximus cum africo bello urgerentur. [12] Pro his impertitis,
furiosum iuvenem sequentes, oppugnatum patriam nostram veniunt! Atque utinam pro decore tantum hoc vobis et
non pro salute esset certamen! [13] Non
de possessione Siciliae ac Sardiniae, de quibus quondam agebatur, sed pro
Italia vobis est pugnandum! [14] Nec
est alius a tergo exercitus qui, nisi nos vincimus, hosti obsistat, nec Alpes
aliae sunt, quas dum superant comparari nova possint praesidia. Hic est obstandum, milites, velut si ante romana moenia
pugnemus. [15] Unusquisque se non
corpus suum, sed coniugem ac liberos parvos armis protegere putet; nec
domesticas solum agitet curas, sed identidem hoc animo reputet, nostras nunc
intueri manus Senatum populumque romanum; qualis nostra vis virtusque fuerit,
talem deinde fortunam illius urbis ac romani imperii fore. »
10) quo adversus...soletis pugnare :
prop. relativa , il cui antecedente è
eo animo ; velim :
cong. ottativo ; velut
si...ferentes : prop. comparativa ipotetica.
11) Licuit : falso condizionale , nel senso di «sarebbe
stato lecito»; clausos : riferito a
hostes sott.; ultimo supplicio humanorum : apposizione
di fame , che è ablat.
strumentale ; licuit : come il
precedente; tutelae nostrae : dativo di
destinazione; cum...urgerentur : cum
con valore temporale.
12) Pro his : nel senso di
«in cambio di questi benefici»;
impertitis : part. congiunto , dal verbo impertio ;
oppugnatum : supino in
-um con valore finale in presenza di un verbo di moto; utinam...esset certamen : cong. ottativo.
13) de quibus...agebatur :
prop. relativa; pro Italia : qui pro
ha valore di «in favore».
14) obsistat : cong. potenziale ; dum superant : sogg. sott.
Carthaginienses ; velut si...pugnemus : compar. ipotetic.
15) putet : cong. esortativo
, come i segg. agitet, reputet ; nostras
nunc...romanum : prop.
infinitiva dipendente da reputet ;
qualis...fuerit : prop. relativa
al cong. obliquo ; talem...fore : prop. infinitiva retta
da reputet.